Skip to main content

शिरवळ लेणी


शिरवळ लेणी

महाराष्ट्रातील प्राचीन बौद्ध लेणी

शिरवळ लेणी १५ बौद्ध लेणींपैकी एक असून ती पुणे पासून ४८ किलोमीटर अंतरावर, शिरवळ नावाच्या लहान खेड्यात आहे.[१]

यात एक चैत्य आहे आणि १४ लेणी विहार दर्शवतात. सर्व लेणी बौद्ध धर्माच्या सुरुवातीच्या काळाशी सापेक्ष आहेत.

शिरवळ लेणी किंवा पांडवदरा लेणी सातारा जिल्हयातील खंडाळा तालुक्यातील शिरवळ येथून जवळच पांडवदरा नावाची दुर्लक्षित बौद्ध लेणी आहेत.याच परिसरात पुणे-बंगळूर महामार्गानजीक शिंदेवाडी (ता. खंडाळा) गावाच्या दक्षिणेस सुमारे दोन किलो मीटर अंतरावर असणाऱ्या सह्याद्री पर्वताच्या डोंगररांगेत पांडवदरा शिवारात पुरातन लेणी आहे. पूर्वीच्या काळी पांडव अज्ञातवासात असताना या डोंगर रांगेतील काळा पाषाण खोदून अनेक गुहा तयार करून त्यांनी या ठिकाणी मुक्काम केला होता, आशी आख्यायिका सांगितली जाते. त्यावरून या लेण्यांना पांडव लेणी असे म्हटले जाते. वास्तविक ही बौद्ध लेणी आहेत.

रचनासंपादन करा

डोंगररांगेच्या उत्तर दिशेला सुमारे सहा गुहा असून त्यांना अंधाऱ्या गुहा म्हणूनही संबोधले जाते. तर दक्षिण दिशेला असणाऱ्या डोंगररांगेत पाच लेण्या असून डाव्या कोपऱ्यातील पहिल्या लेणीत पाषाणात कोरलेला 'दगोबा' किंवा हर्मिकेचे अवशेष आहेत दुसऱ्या क्रमांकांच्या लेण्यांत प्रशस्त खोदकाम करून आतील बाजूस चौकोनी छोट्या-छोट्या खोल्या तयार केलेल्या दिसतात. या छोट्या खोल्यांत साधारणतः समोरासमोर दोन-दोन माणसे बसतील अशा स्वरूपाची बैठक व्यवस्था केलेली आहे. शेजारील लेणीत पावसाळ्यात भरपूर पाणी असते, तर कोपऱ्यातील लेण्यांत छोटेसे मंदिर असून त्याच्या वरील बाजूस एक लेणी असून त्यातही पाणी असते.

संदर्भ आणि नोंदीसंपादन करा

  1. ^ Ahir, D. C. (2003). Buddhist sites and shrines in India : history, art, and architecture (1. ed.). Delhi: Sri Satguru Publ. p. 201. ISBN 8170307740.


Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

वीर_मराठा_योद्धा_महादजी_शिंदे

Image
वीर_मराठा_योद्धा_महादजी_शिंदे   #वीर_मराठा_योद्धा_महादजी_शिंदे पाकिस्तानच्या लाहोरवर विजय मिळवून गुजरातच्या सोमनाथ मंदिराचे दरवाजे पुन्हा भारतात आणणारे.... गुजरातच्या सोमनाथ मंदिराबद्दल अनेकांनी ऐकले असेलच. हे मंदिर भारतातील सर्वात प्राचीन आणि ऐतिहासिक मंदिर आहे. ज्यांना भारतातील 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले ज्योतिर्लिंग म्हणूनही ओळखले जाते... आणि एकेकाळी हे मंदिर आपल्या अफाट संपत्तीसाठी प्रसिद्ध होते... पण अनेक विदेशी आक्रमकांनी मंदिरातील पैशाच्या लालसेपोटी या मंदिरावर आक्रमण केले.. त्यात सर्वात विध्वंसक आणि भयंकर हल्ला मुहम्मद गजनवीचा झाला. मोहम्मद गझनवी मुलतानच्या प्रदेशात दाखल, तुर्क, अरब, बगदादी आणि अफगाणी दरोडेखोरांसह 20 नोव्हेंबरला. इ.स. 1024 रोजी जेव्हा मुहम्मद गज्नीने भारतावर आक्रमण केले तेव्हा तो भारताच्या विविध क्षेत्रांत इस्लामीकरण करीत असे. इस्लाम धर्म न मानणाऱ्या काफिर (हिंदू) लोकांची क्रूर हत्या करण्यात आली. आणि अखेर 1025 जानेवारी 1025 रोजी गुजरातच्या सोमनाथ मंदिराजवळ मुहम्मद गजनवी पोहोचली. यावेळी त्याने मंदिराला लक्ष्य बनवले.... आणि मंदिरातला पुजारी आणि हजारो हिंदूंच...
Read more

बौद्ध दर्शन तथा कला का उत्कृष्ट नमूना- कार्ले की गुफाएं

Image
बौद्ध दर्शन तथा कला का उत्कृष्ट नमूना- कार्ले की गुफाएं Posted on  जून 26, 2020 भारत भूमि पर मौजूद बौद्ध दर्शन तथा कला के उत्कृष्ट शिल्प, देश के गौरवशाली अतीत की अनमोल धरोहर हैं। महाराष्ट्र के पुणे जिले में स्थित,भोरघाट नामक पहाड़ी पर निर्मित कार्ली की गुफाएं भी बौद्ध धर्म की संस्कृति की बेहतरीन कला की प्रतीक हैं। पूना से 60 किलोमीटर तथा लानवी स्टेशन से 6 मील दूर लोनावाला के निकट कार्ली में स्थित यह राक -कट गुफाओं का परिसर है। कार्ले की गुफाएं, लोनावला, महाराष्ट्र । “कार्ली” का प्राचीन नाम विहार गांव है। यह नाम यहां पर स्थित बौद्ध विहार के कारण हुआ था। आज यह भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग के द्वारा संरक्षित स्मारक है। कार्ली चैत्य प्राचीन भारत के सर्वाधिक सुंदर और भव्य स्मारकों में से एक है। इसमें एक लेख खुदा हुआ है जिसके अनुसार वैजयंती के भूतपाल नामक एक सेठ ने सम्पूर्ण जम्बूद्वीप में इस शैलगृह को निर्मित कराया था।चैत्य गृह के विलक्षण वास्तु विन्यास एवं तक्षण को देखते हुए यह कहा जा सकता है कि निर्माता का यह दावा निर्मूल नहीं है। सम्भवतः कार्ले चैत्य का निर्माण पुलुवामी के शासन काल...
Read more
स्वस्ति श्री गणनायकं गजमुखं , मोरेश्वरं सिद्धिदं । बल्लाळो मुरुडं विनायकमहं , चिन्तामणि स्थेवरं || लेण्याद्रिं गिरिजात्मकं सुरवरदं, विघ्नेश्वरम् ओज़रम् | ग्रामे रांजण संस्थितम् गणपतिः , कुर्यात् सदा मङ्गलं || १ ||   गंगा सिंधु सरस्वती च यमुना, गोदावरी नर्मदा । कावेरी शरयू महेंद्रतनया शर्मण्वती वेदिका ।। क्षिप्रा वेत्रवती महासुर नदी, ख्याता गया गंडकी । पूर्णा पूर्ण जलैः समुद्र सरिता, कुर्यातसदा मंगलम ।। २ ।।   लक्ष्मी: कौस्तुभ पारिजातक सुरा धन्वंतरिश्चंद्रमा: । गाव: कामदुधाः सुरेश्वर गजो, रंभादिदेवांगनाः ।। अश्वः सप्त मुखोविषम हरिधनुं, शंखोमृतम चांबुधे । रत्नानीह चतुर्दश प्रतिदीनम, कुर्वंतु वोमंगलम ।। ३ ।।   राजा भीमक रुख्मिणीस नयनी, देखोनी चिंता करी । ही कन्या सगुणा वरा नृपवरा, कवणासि म्यां देईजे ।। आतां एक विचार कृष्ण नवरा, त्यासी समर्पू म्हणे । रुख्मी पुत्र वडील त्यासि पुसणे, कुर्यात सदा मंगलम ।। ४ ।।   लक्ष्मीः कौस्तुभ पांचजन्य धनु हे, अंगीकारी श्रीहरी । रंभा कुंजर पारिजातक सुधा, देवेंद्र हे आवरी ।। दैत्यां प्राप्ति सुरा विधू विष हरा, उच्चैःश्रवा भास्क...
Read more