कान्हेरी लेण्यांत सापडलेले ताम्रपट गेले कुठे?

कान्हेरी लेण्यांत सापडलेले ताम्रपट गेले कुठे?

कान्हेरी लेण्यांत सापडलेले ताम्रपट गेले कुठे?

डॉ. जेम्स बर्ड हे ब्रिटीश जमान्यात बॉम्बे एशियाटिक सोसायटीचे सन १८४७ पर्यंत उपाध्यक्ष व सचिव होते. व्यवसायाने ते डॉक्टर होते व १८१६ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीत असिस्टंट सर्जन म्हणून लागले. डॉक्टर असून त्यांना भारताच्या पुरातन बौद्ध संस्कृतीत खूप रस होता. त्यावेळी भारतात असंख्य बौद्धस्थळे उजेडात येत होती. यात लेण्या होत्या, स्तुप होते, अशोक स्तंभ होते, विहारांचे अवशेष होते, मंदिरे होती, शिलालेख होते. भारताची ही प्राचीन बौद्ध संस्कृती पाहून ब्रिटिश अवाक झाले होते.

सिलोन, थायलंड, चीन पासून तिबेट, कोरिया जपान पर्यंत पसरलेला बुद्धिझम पाहून त्यावेळच्या मुंबई प्रांतातील न्यायालयाने रॉयल एशियाटिक सोसायटीस आदेश दिले की, भारतातील या प्राचीन बौद्ध संस्कृतीची पुरातन स्थळे, कलाकुसर, शिलालेख यांचे जतन करणेबाबत तात्काळ कार्यवाही करावी. डॉ. जेम्स बर्ड यांना त्यात रस असल्याने त्यांनी तात्काळ पावले उचलली आणि अजिंठा लेण्यांना सन १८२८ मध्ये भेट देऊन काही चित्रांच्या लिथोग्राफिक प्लेट तयार केल्या. तसेच कान्हेरी, औरंगाबाद, कार्ला, महाड, जुन्नर, बदामी व नासिक येथील लेण्यांना भेट देऊन तेथील शिल्पे, शिलालेख यांच्याही शिलामुद्रण प्लेट तयार केल्या. यामध्ये कान्हेरी आणि नासिक लेण्यांच्या ५३ शिलामुद्रण प्लेट्स होत्या. तसेच तेथील शिलालेखांचा अनुवाद सन १८४४ मध्ये प्रसिद्ध केला.

जेंव्हा मुंबई जवळील कान्हेरी लेण्यांना सन १८३९च्या मे महिन्यात भेट देण्याचे ठरविले, तेव्हा ते आवश्यक साहित्य व मजूर घेऊन निघाले. वाटेत जोगेश्वरी, विहार व तुळशी या खेड्यांना भेटी देऊन, मुक्काम करीत प्रवास केला. मग बोरिवलीच्या घनदाट जंगलातून घोड्यावरून वाट काढीत कान्हेरी लेण्यांच्या दक्षिण दिशेस पोहोचले. पाहणी करण्यासाठी त्यांनी एका मोठ्या स्तुपाची निवड केली. कारण इतर बऱ्याच लेण्यात माती, दगड यांचे ढीग साचले होते. वटवाघळे फिरत होती. श्वापदे होती. तो स्तुप खणल्यावर एक वर्तुळाकार पोकळ दगड सापडला. तो जिप्समच्या तुकड्यांनी झाकला होता. आतमध्ये दोन लहान कलश मिळाले. एकात रक्षा, लाल रुबी, एक मोती, सोन्याचे तुकडे आणि लहान सोन्याची पेटी मिळाली. व दुसऱ्या कलशात चांदीची पेटी आणि रक्षा मिळाली. तसेच तेथे ब्राम्ही लिपीतील दोन ताम्रपट मिळाले. त्याच्यावर बौद्ध तत्त्वज्ञानाच्या काही ओळी होत्या.नंतर तेथील मुक्कामात लेण्यांची पाहणी केली. शिलालेखांची रेखाटने काढली. नंतर निर्वाणभूमी बघून डॉ. जेम्स बर्ड परत फिरले.

त्यानंतर जेम्स बर्ड यांनी अभ्यास करून ‘Historical Researches on the origin and principles of the Buddha and Jaina Religions’ नावाचे पुस्तक सन १८४७ मध्ये प्रसिद्ध केले. यामध्ये त्यांनी कान्हेरी लेण्यांमधील केलेल्या उत्खननाची सुंदर कहाणी दिली आहे. डॉ. जेम्स बर्ड यांचे देहावसान सन १८६९ साली लंडनमध्ये झाले. पण कान्हेरी लेण्यांत सापडलेले दोन कलश, त्यातील वस्तू व रक्षा आणि ते ताम्रपट यांचे काय झाले हे आजतागायत कुणालाही माहिती नाही. डॉ. जेम्स बर्ड यांचे पुस्तक वाचून कुणाला काही दुवा मिळाल्यास जरूर शेयर करावा.

-संजय सावंत, नवी मुंबई (लेखक – बौद्ध इतिहास अभ्यासक)

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

वीर_मराठा_योद्धा_महादजी_शिंदे

Image
वीर_मराठा_योद्धा_महादजी_शिंदे   #वीर_मराठा_योद्धा_महादजी_शिंदे पाकिस्तानच्या लाहोरवर विजय मिळवून गुजरातच्या सोमनाथ मंदिराचे दरवाजे पुन्हा भारतात आणणारे.... गुजरातच्या सोमनाथ मंदिराबद्दल अनेकांनी ऐकले असेलच. हे मंदिर भारतातील सर्वात प्राचीन आणि ऐतिहासिक मंदिर आहे. ज्यांना भारतातील 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले ज्योतिर्लिंग म्हणूनही ओळखले जाते... आणि एकेकाळी हे मंदिर आपल्या अफाट संपत्तीसाठी प्रसिद्ध होते... पण अनेक विदेशी आक्रमकांनी मंदिरातील पैशाच्या लालसेपोटी या मंदिरावर आक्रमण केले.. त्यात सर्वात विध्वंसक आणि भयंकर हल्ला मुहम्मद गजनवीचा झाला. मोहम्मद गझनवी मुलतानच्या प्रदेशात दाखल, तुर्क, अरब, बगदादी आणि अफगाणी दरोडेखोरांसह 20 नोव्हेंबरला. इ.स. 1024 रोजी जेव्हा मुहम्मद गज्नीने भारतावर आक्रमण केले तेव्हा तो भारताच्या विविध क्षेत्रांत इस्लामीकरण करीत असे. इस्लाम धर्म न मानणाऱ्या काफिर (हिंदू) लोकांची क्रूर हत्या करण्यात आली. आणि अखेर 1025 जानेवारी 1025 रोजी गुजरातच्या सोमनाथ मंदिराजवळ मुहम्मद गजनवी पोहोचली. यावेळी त्याने मंदिराला लक्ष्य बनवले.... आणि मंदिरातला पुजारी आणि हजारो हिंदूंच...
Read more

बौद्ध दर्शन तथा कला का उत्कृष्ट नमूना- कार्ले की गुफाएं

Image
बौद्ध दर्शन तथा कला का उत्कृष्ट नमूना- कार्ले की गुफाएं Posted on  जून 26, 2020 भारत भूमि पर मौजूद बौद्ध दर्शन तथा कला के उत्कृष्ट शिल्प, देश के गौरवशाली अतीत की अनमोल धरोहर हैं। महाराष्ट्र के पुणे जिले में स्थित,भोरघाट नामक पहाड़ी पर निर्मित कार्ली की गुफाएं भी बौद्ध धर्म की संस्कृति की बेहतरीन कला की प्रतीक हैं। पूना से 60 किलोमीटर तथा लानवी स्टेशन से 6 मील दूर लोनावाला के निकट कार्ली में स्थित यह राक -कट गुफाओं का परिसर है। कार्ले की गुफाएं, लोनावला, महाराष्ट्र । “कार्ली” का प्राचीन नाम विहार गांव है। यह नाम यहां पर स्थित बौद्ध विहार के कारण हुआ था। आज यह भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग के द्वारा संरक्षित स्मारक है। कार्ली चैत्य प्राचीन भारत के सर्वाधिक सुंदर और भव्य स्मारकों में से एक है। इसमें एक लेख खुदा हुआ है जिसके अनुसार वैजयंती के भूतपाल नामक एक सेठ ने सम्पूर्ण जम्बूद्वीप में इस शैलगृह को निर्मित कराया था।चैत्य गृह के विलक्षण वास्तु विन्यास एवं तक्षण को देखते हुए यह कहा जा सकता है कि निर्माता का यह दावा निर्मूल नहीं है। सम्भवतः कार्ले चैत्य का निर्माण पुलुवामी के शासन काल...
Read more
स्वस्ति श्री गणनायकं गजमुखं , मोरेश्वरं सिद्धिदं । बल्लाळो मुरुडं विनायकमहं , चिन्तामणि स्थेवरं || लेण्याद्रिं गिरिजात्मकं सुरवरदं, विघ्नेश्वरम् ओज़रम् | ग्रामे रांजण संस्थितम् गणपतिः , कुर्यात् सदा मङ्गलं || १ ||   गंगा सिंधु सरस्वती च यमुना, गोदावरी नर्मदा । कावेरी शरयू महेंद्रतनया शर्मण्वती वेदिका ।। क्षिप्रा वेत्रवती महासुर नदी, ख्याता गया गंडकी । पूर्णा पूर्ण जलैः समुद्र सरिता, कुर्यातसदा मंगलम ।। २ ।।   लक्ष्मी: कौस्तुभ पारिजातक सुरा धन्वंतरिश्चंद्रमा: । गाव: कामदुधाः सुरेश्वर गजो, रंभादिदेवांगनाः ।। अश्वः सप्त मुखोविषम हरिधनुं, शंखोमृतम चांबुधे । रत्नानीह चतुर्दश प्रतिदीनम, कुर्वंतु वोमंगलम ।। ३ ।।   राजा भीमक रुख्मिणीस नयनी, देखोनी चिंता करी । ही कन्या सगुणा वरा नृपवरा, कवणासि म्यां देईजे ।। आतां एक विचार कृष्ण नवरा, त्यासी समर्पू म्हणे । रुख्मी पुत्र वडील त्यासि पुसणे, कुर्यात सदा मंगलम ।। ४ ।।   लक्ष्मीः कौस्तुभ पांचजन्य धनु हे, अंगीकारी श्रीहरी । रंभा कुंजर पारिजातक सुधा, देवेंद्र हे आवरी ।। दैत्यां प्राप्ति सुरा विधू विष हरा, उच्चैःश्रवा भास्क...
Read more